Home » 2014 » July

MEMUNGGAH “KOTAK HITAM” BERNAMA “ZAMAN GELITA”

Oleh Dzulkifli Abdul Razak

Zaman Gelita” dilakarkan oleh dunia Barat sebagai kelompangan ilmu selama 1000 tahun yang membolehkan mereka membentuk kefahaman tentang perkembangan ilmu yang mirip kepada pandangan Barat. Pembentukan ini berteraskan falsafah Yunani, perundangan Rumawi, dan pengaruh gereja dewasa itu.

“Zaman Gelita” sebegini lama memberikan tanggapan seolah-olah tamadun atau masyarakat lain, khasnya di Timur, tidak mempunyai peradaban ilmu dan tidak menyumbang kepada perkembangan ilmu di dunia Barat sama sekali. “Zaman Gelita” tersebut sebenarnya dapat diumpamakan seperti “kotak hitam” yang sarat dengan maklumat, tetapi disembunyikan supaya tidak diketahui umum, dan tidak diselongkar dan dipunggah untuk menghalusi khazanah yang dikandungnya.

Oleh itu, sehingga hari ini, banyak orang yang berpuas hati dengan takrif yang diberikan oleh dunia Barat sebagai sesuatu yang “sebenarnya berlaku” dan tidak perlu dipersoalkan lagi. Dominasi ilmu Barat begitu kuat untuk “menjajah” pemikiran sehingga menjadi pak angguk (yes-man) semata-mata walaupun dalam tradisi ilmu Barat, menjadi pak angguk merupakan sesuatu yang dipandang sepi. Sikap mengiakan apa-apa sahaja menjadi jalan keluar yang mudah sebagai cerminan ketandusan ilmu yang tidak mempunyai asas falsafah dan peradaban ilmu yang kental. Keadaan inilah yang sedang berlaku apabila ilmu dijadikan sebagai alat yang sangat halus untuk menjajah minda tatkala senjata dan kekerasan gagal berbuat demikian, walhal penjajahan ilmu lebih berbahaya kerana berlaku tanpa disedari. Kerana hal ini, masanya telah tiba untuk “kotak hitam” “Zaman Gelita” dipunggah supaya dapat difahami apa-apa yang sebenarnya berlaku antara abad ke-5 hingga abad ke-15, dan lebih penting lagi, cuba membetulkan kefahaman ilmu yang selama ini berat sebelah, sekali gus memberikan pencerahan kepada apa-apa yang disebut sebagai “Zaman Gelita.”

Pengaruh Ilmu Falak

Dengan mengambil kira aliran sejarah, pendidikan ilmu falak sebagai bidang ilmu kosmologi sentiasa mendapat tempat utama dalam masyarakat dan tamadun dunia sejak dahulu. Ilmu falak merupakan pencetus utama pemikiran waktu itu dan kini kerana kaitannya dengan penelitian asal usul dan kedudukan alam semesta. Ada pihak yang mengistilahkan hal ini sebagai tradisi “tua” yang menelusuri tamadun zaman-berzaman dan mengikat pengertian serta tujuan ilmu dalam mencari hakikat alam semesta. Lantas, mengapa kita di sini? Apa tujuan dan maksud, yang kemudiannya menjadi etos utama pendidikan daan ilmu? Pada masa dahulu, minat manusia amat mendalam untuk memahami alam semesta melalui pendekatan ilmu bersepadu sebagai ceritera berkesinambungan (yakni, uni-verse) – bagi manusia dan alamnya (luar dan luar). Rangkaian ilmu inilah yang kian luntur dalam kerangka ilmu moden dengan adanya kelompangan ilmu 1000 tahun lamanya.

Kini keadaannya amat berbeza sekali. Istilah universe itu sendiri dahulunya menggambarkan kesatuan ilmu melalui “satu kisah atau riwayat” – secara literal: uni-verse – cukup tersirat dalam kesepaduan ilmu alam semesta. Dari susuk pengertian yang sama, university (universiti) sewajarnya menegaskan pengertian yang serupa sebagai tempat/ruang kesepaduan uni-verse dihuraikan dengan lebih mendalam melalui penelitian dan perdebatan kalaupun tidak mengalaminya sendiri sebagai fitrah mikrokosmos (diri) yang berhubung kait rapat dengan makrokosmos (alam semesta). Hal ini menuntut kesepaduan ilmu, yang tidak terpisah-pisah sehingga kesinambungan ilmu itu tidak lagi ketara, dan kemudian mengelirukan serta menyesatkan. “Kisah”yang ingin diriwayatkan sudah bercerai-berai sehingga titik puncanya kabur dan hilang sama sekali, seperti yang berlaku dalam disiplin ilmu di universiti moden hari ini. Perbincangan antara satu disiplin dengan disiplin yang lain tidak lagi lancar – tidak ada ikatan yang jelas,kadangkala tenggelam punca yang mengakibatkan berbagai-bagai krisis tamadun hari ini. Hal ini berlaku kerana tidak lagi mempunyai apa-apa nilai dalam dunia moden yang taasub dengan kepentingan tersendiri. Akhirnya, ilmu falak, seperti banyak bidang ilmu asas lain, termasuk kemanusiaan umumnya, falsafah dan tamadun khasnya, tidak lagi mendapat tempat, apatah lagi dijadikan sebagai ilmu atau disip lin asas di universiti moden. Orang sains, umpamanya, tidak lagi ambil pusing tentang falsafah dan sejarah sains!

Dari sudut ini, universiti bukan lagi tempat yang membawa “satu kisah”, hatta tidak lagi memanfaatkan uni-verse. Kerana itu jugalah, alam semesta kini turut kusut-masai kerana kesepaduan ilmu hampir tidak wujud. Tidak salah jika ada pihak yang menganggap hal ini sebagai pengkhianatan kepada kefahaman ilmu itu sendiri apabila tercetusnya ratusan bidang yang seolah-olah tiada kaitannya dengan yang lain, sekurang-kurangnya tidak diajarkan sedemikian rupa. Penguasaannya disempitkan dan dikotak-kotakkan sebagaimana dua bidang besar sains dan sastera, umpamanya. Setiap bidang tersebut dipetak-petakkan lagi.

Kepaduan Ilmu

Setelah begitu lama berlarutan, hanya belakangan ini disarankan pendekatan rentas bidang atau “transdisiplin” mengatasi pedekatan “antara disiplin” atau “pelbagai disiplin” yang sering diwar-warkan. Sebagai ekoran perkembangan bersepadu ini, kini diadun pula pendekatan yang dikenali sebagai kajian kelestarian yang cuba menjanakan satu bentuk kesepaduan ilmu. Laras kajian ini mengarah kepada pemahaman dan pencarian penyelesaian masalah alam sekitar yang semakin hari semakin tenat dengan membawa masuk bidang ilmu lain secara terangkum dan bersengaja.

Jika disorot kembali kepada budaya lama Babylon dan Mesir, atau Inca dan Maya, yang mengkaji alam semesta – bulan, bintang serta matahari – amalan mereka dikatakan cukup bersepadu menjangkau tujuan lain juga, termasuk pertanian sebagai strategi untuk hidup. Hal ini melibatkan penghayatan kitaran malam-siang berteraskan kefahaman asas kosmologi yang mendalam sehingga menjadi fenomena yang menyumbang kepada pengertian hidup yang mempesonakan. Pada ketika itu, pelibatan kefahaman agama tidak diketepikan, bahkan tidak kurang pula yang terbawa-bawa memuja alam semesta serta mengisinya dengan tafsiran tahyul yang dipaksakan kepada kosmologi melalui makna dan nilai tertentu. Misalnya, bumi dianggap oleh sesetengah pihak sebagai pusat alam semesta, seperti dalam percaturan Ptolemy.

Sehubungan dengan ini, pandangan Morris Berman, “The cosmos, in short, was a place of belonging. A member of this cosmos was not an alienated observer of it but a direct participant in the drama,” ada benarnya – manusia amat merasai tanggungjawab dan tergolong bersama-sama alam semesta. Namun begitu, semua hal ini sudah berubah. Kini manusia bersikap hanya sebagai penonton dan tidak lagi mahu atau pandai melibatkan diri secara sedar kerana hubungan erat dengan alam semesta telah terputus sama sekali, walaupun fitrah mereka tidak dapat lari daripada alam semesta pada setiap saat penghidupannya.

Ambil sahaja peredaran masa yang dialami setiap ketika; semuanya berkaitan secara langsung dengan peredaran cekerawala di alam semesta, baik dalam bentuk musim mahupun perayaan kebudayaan tertentu, atau titik tertentu untuk mengerjakan ibadah dan amalan keagamaan. Kita diingatkan tentang kaitan ini melalui ayat al-Quran dan yang diakhiri ikrar demi masa dalam surah terakhir! Begitu jugalah umumnya keadaan dengan ajaran agama lain; ada yang masih mendewa-dewakan bulan dan matahari.

Maka tidak hairanlah jika daripada sejarah dan perspektif Islam, kosmologi bukannya bidang yang asing lagi kerana begitu banyak cendekiawan Muslim mahir sekali dalam bidang tersebut. Mereka menghasilkan berbagai-bagai ciptaan teknologi serta sumbangan ilmu yang berupaya membawa penemuan demi penemuan untuk memperkaya lagi maksud dan makna keinsanan dan penghidupan yang bersepadu. Sumbangan sarjana Muslim antara tahun 750 hingga tahun 1100 – sebahagian besar jangka masa “Zaman Gelita” – cukup pelbagai dan tidak putus-putus selama 350 tahun. Antaranya termasuklah gergasi ilmu dalam sejarah, tetapi masing-masing sering menyentuh ilmu falak walaupun datang daripada berbagai-bagai keturunan bangsa dan budaya, bahkan turut mewarnai tamadun ilmu mengikut perspektif dan peradaban Islam. Kemudian barulah hal ini dilangsungkan oleh nama sarjana Barat yang khasnya berkecimpung dalam dunia ilmu sarjana Muslim. Tidak kurang juga mereka mengambil inspirasi cetusan ilmu yang dipelajari sebagai membangunkan tamadun Barat. Malangnya, hakikat ini terpendam dalam zaman yang sengaja dinamai “Zaman Gelita” agar dengan mudahnya menyelubungi apa-apa yang sebenarnya berlaku.

Artikel ini dipetik dari majalah Dewan Budaya keluaran Julai 2014.

DERITA FILEM GENRE ISLAM

Oleh Jeniri Amir

Perbadanan Kemajuan Filem Nasional Malaysia (Finas) menyatakan bahawa bagi filem tempatan, kutipan pada tahun 2010 ialah RM85.85 juta, 2011 (RM126.49), 2012 (RM97.29) dan 2013 (RM85.34 juta). Pada tahun lepas, filem yang meraih kutipan tertinggi ialah Husin, Mon dan Jin Pakai Toncit yang berjaya mengutip RM5.89 juta, terbitan Tayangan Unggul. Mengapakah filem seperti Muka Surat Cinta, Hantu Bukit Cina, Fobia Malam Pertama dan Lu Gua Bro gagal dalam pasaran, dan ada yang hanya mengutip kurang daripada RM100 ribu? Mengapakah The Journey, filem genre keluarga dalam bahasa Kantonis, berjaya meraih RM17 juta pada tahun ini?

Sejak tahun 2005 hingga kini, lebih daripada 300 buah filem diterbitkan di negara ini, tetapi hanya sedikit yang mengangkat Islam sebagai tema dan persoalan utama. Persoalan Islam belum menerjah ke dalam minda dan budaya kerja pembikin filem Malaysia. Tidak terdapat filem genre Islam meskipun di sana sini terdapat unsur Islam diselitkan. Mengapakah hal ini berlaku? Adakah kerana pembuat filem tidak yakin terhadap filem Islam dari segi penontonan dan kutipan? Berdasarkan filem yang diterbitkan, hanya terdapat sedikit filem yang menyelitkan unsur Islam secara langsung.

Jika dalam filem bikinan Barat kita dapat menyaksikan penonjolan tema ketuhanan dan agama Kristian, tidak demikian bagi filem di negara ini. Kemunculan genre tersebut dalam kalangan pembikin filem di Barat merupakan inisiatif untuk memenuhi cita rasa khalayak yang mencari erti hidup sebenar, terutama dari segi kerohaniah dan ketuhanan. Filem The Passion of Christ (2004), umpamanya, begitu mendapat sambutan dan mencapai taraf pecah panggung.

Jika anda meneliti filem di India, satu daripada kegemaran pembikin filem ialah menonjolkan kehebatan agama Hindu. Rachel Dwyer melihat adanya watak tertentu dalam filem di India yang memiliki ciri sebagai filem agama. Bagi Dwyer, terdapat dua model bagi filem di India, iaitu filem mitologi dan filem ketakwaan. Filem berasaskan mitologi menyerlahkan kehidupan para dewa dan pahlawan daripada khazanah besar mitologi Hindu, seperti yang terkandung dalam epik Sanskrit, Mababarata dan Ramayana.

Sebaliknya, filem berteraskan ketakwaan menggambarkan kehidupan orang suci yang mengabdikan kehidupan mereka untuk agama. Hal ini tidak jauh berbeza daripada filem agama Kristian, seperti The Ten Commandments (1956), The Passion of Christ (2004), Leap of Faith (1992), Da Vinci Code (2006) and 2012 (2009). Sifat kegamaan dalam filem Hindu dan Kristian turut mengangkat dan memperagakan ikon dan simbol agama terbabit.

Dalam Islam, tidak terdapat tradisi mitologi, ikonografi, dan hagiografi kerana dalam Islam, tidak terdapat watak ilahiah yang turun ke bumi atau menyerupai perilaku manusia untuk memperlihatkan ketaatan terhadap agama. Memang makhluk ilahiah dipercaya ada, namun tidak pernah digambarkan untuk meneguhkan keimanan, seperti yang digambarkan oleh filem mitologi dalam tradisi India. Oleh itu, filem genre Islam, dalam pengertian Dwyer, ialah filem yang menggambarkan kehidupan kaum Muslim, atau cara ajaran agama diamalkan oleh penganut Islam.

Memang terdapat perbezaan antara filem Islam dengan filem yang memasukkan elemen Islam ke dalamnya. Filem yang berteraskan atau berunsur Islam merupakan filem yang mengangkat persoalan Islam, sesuai dengan ajaran Islam, dan tidak semestinya keseluruhan filem itu berunsur Islam. Unsur Islam itu boleh jadi dalam bentuk perlambangan, sinematografi, semiotik, kontekstual, teknikal, pakaian, dramatik atau naratif. Mengikut Naim Ahmad, filem Islam membawa mesej penyerahan, pengabdian, kepatuhan, dan kepercayaan kepada ajaran Allah sebagai Pencipta. Filem Islam merupakan produk halal pada peringkat prapenerbitan, penerbitan, dan pascapenerbitan selari dengan kod etika dan nilai Islam, termasuk dari segi pergaulan di tempat penggambaran dan pakaian pelakonnya.

Keadaan ini agak berbeza daripada perkembangan di Iran dan Indonesia yang galak menerbitkan filem sedemikian. Bagi sesetengah pihak, filem Ayat-Ayat Cinta dan Ketika Cinta Bertasbih (2009) merupakan titik tolak perkembangan filem genre Islam. Sebenarnya, filem genre Islam telah lama berkembang di negara itu. Kejayaan filem terbabit merupakan hasil perjuangan dan kegigihan para karyawan filem genre Islam di Indonesia sejak lebih empat dekad yang lalu sesudah beredarnya filem Di Bawah Lindungan Kaabah (1978), arahan Asrul Sani, yang diadaptasikan daripada novel karya Hamka.

Sejauh manakah benarnya kedua-dua filem terbabit memberikan kesan kepada penerbitan filem Islam di Malaysia? Fenomena yang merebak di Indonesia yang disebabkan oleh kemunculan filem tersebut kelihatannya tidak memberikan kesan kepada kepenontonan dan penerbitan filem genre Islam di Malaysia. Sebagai buktinya, dunia perfileman kita masih kemaruk dengan filem cinta, komedi dan seram. Kebanjiran filem tersebut dalam pasaran berlaku kerana penerbit percaya bahawa itulah jenis filem yang diminati penonton. Mereka sekadar memenuhi cita rasa dan permintaan penonton.

Pada hakikatnya, satu daripada sebab popularnya filem berunsur komedi, seram, dan cinta ialah tekanan hidup yang dihadapi penonton. Sesuai dengan peranannya sebagai saluran hiburan, menonton filem dianggap sebagai pelarian daripada tekanan hidup. Penonton kita masih terkurung dalam kepompong kisah remeh-temeh, lawak bodoh, dan unsur kurafat dan misteri.

Artikel ini dipetik dari majalah Dewan Budaya keluaran Julai 2014.

Posted in: Fokus, Pilihan Utama

TONTONLAH APA-APA JUGA GENRE FILEM

Naim Ahmad membezakan filem berasaskan Islam daripada filem Islam. Menurutnya, filem berasaskan Islam mengandungi unsur yang selari dengan undang-undang Islam, tetapi tidak semestinya filem itu Islam keseluruhannya. Unsur Islam mungkin hanya terdapat dalam naratif, dramatik, sinematografi, semiotik, aplikasi, teknikal dan kontekstual.

Filem Islam pula, kata Naim, membawa mesej penyerahan diri, kepatuhan, dan kepercayaan kepada Allah sebagai Pencipta. Filem Islam dinyatakan sebagai seni dalam bentuk “produk halal” yang membabitkan prapenerbitan dan pascapenerbitan, daripada kod etika dan nilai Islam kepada penyebaran dan penontonannya. Filem ini diterbitkan dengan tujuan untuk menyebarkan dakwah, menyerap nilai moral, dan mengamalkan konsep melakukan yang betul dan meninggalkan yang salah.

Pada hakikatnya, ranah keagamaan telah diterima sebagai genre dalam filem. Filem genre yang demikian mengangkat unsur ketuhanan, kata P. Teusner. Yang menjadi kenyataan juga ialah bahawa filem genre keagamaan, yang diterbitkan di Hollywood, menurut S.J. Nayer, banyak menyentuh unsur kekristianan, roh, jasad, moral, malaikat dan syaitan. Antara filem tersebut termasuklah The Passion of Christ, Leap of Faith, Da Vinci Code dan 2012. Semua filem itu memasukkan unsur yang tersebut secara halus, kadang-kadang tanpa disedari oleh penonton daripada agama lain.

Oleh hal yang demikian, timbullah persoalan sama penonton daripada pelbagai lapisan masyarakat, termasuk agama, bangsa dan budaya, mengambil peduli tentang genre filem yang ditonton oleh mereka ataupun tidak. Mungkin tidak salah jika dikatakan bahawa filem hanya diberi label oleh penyelidik, seperti pengkaji meletakkan teori terhadap sesuatu teks sastera. Banyak juga orang bukan Kristian, termasuk orang Islam, yang menonton dan meminati Da Vinci Code dan 2012. Penulis, sebagai contoh, tidak mengambil tahu tentang genre filem yang ditonton. Hal ini dikatakan demikian kerana bagi penulis, filem ditonton sebagai aktiviti mengisi masa senggang, aktiviti sosial dan aktiviti hiburan.

Walau apa-apa pun, filem kini sudah menjadi sebahagian daripada kehidupan masyarakat. Filem kini bukan sahaja dapat ditonton di pawagam atau melalui internet, malah saluran televisyen berbayar pun mampu menayangkan filem terbaharu dengan bayaran tertentu. Dunia perfileman akan terus hidup bersama-sama masyarakat yang mendukungnya. Baik filem berasaskan Islam, filem Islam mahupun filem genre lain, pembikinannya akan terus berlangsung selagi, antara lain, ada penonton, orang yang berminat untuk menerbitkannya, mesej yang hendak disampaikan, dan sumber kewangan yang cukup.

Persoalan akhirnya tentulah kesan yang ditinggalkan oleh sesuatu filem itu, baik filem berasaskan Islam, filem Islam mahupun filem genre lain, sama ada memberikan manfaat kepada penontonnya ataupun sebaliknya. Oleh hal yang demikian, penontonlah yang akan menentukan masa hadapan apa-apa juga genre filem.

Pada kesempatan ini, warga kerja Dewan Budaya mengucapkan selamat menyambut Aidilfitri kepada semua orang Islam walau di mana-mana juga mereka berada. Maaf zahir batin.

Armin Azhari Saleh

Artikel ini dipetik dari majalah Dewan Budaya keluaran Julai 2014.